অসমৰ কৃষিখণ্ড আৰু অৰ্থনীতিৰ মূল ভেটি হ’ল ধান খেতি। কিন্তু সাম্প্ৰতিক সময়ত গোলকীয় জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, অনিয়মিত বৰষুণ, বানপানী আৰু ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ হ্ৰাসমান স্তৰে পৰম্পৰাগত ধান খেতিক প্ৰত্যাহ্বানৰ মুখলৈ ঠেলি দিছে। বিশেষকৈ ‘এল নিনো’ (El Niño)ৰ দৰে প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাৰ বাবে বৰষুণৰ নাটনি হোৱাৰ ফলত পানীৰ ওপৰত অত্যাধিক নিৰ্ভৰশীল ধান খেতি কৰাটো কৃষকসকলৰ বাবে ব্যয়বহুল আৰু বিপদাশংকাযুক্ত হৈ পৰিছে। এনে পৰিপ্ৰেক্ষিতত, পৰম্পৰাগত ধান খেতিৰ পৰিৱৰ্তে কিছুমান বহনক্ষম আৰু বিকল্প শস্যৰ খেতি কৰাটো সময়ৰ আহ্বান হৈ পৰিছে।
১/ মিলেট বা বজৰা জাতীয় শস্য (Millets Cultivation):
ধান খেতিৰ আটাইতকৈ উত্তম বিকল্প হৈছে মিলেট বা বজৰা জাতীয় শস্য। ৰাজ্য চৰকাৰে বৰ্তমান ‘অসম মিলেট মিছন’ৰ জৰিয়তে ইয়াৰ প্ৰসাৰত গুৰুত্ব দিছে। মিলেট খেতিৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সুবিধাটো হ’ল— ইয়াক অতি কম পানীত আৰু খৰাং প্ৰৱণ ওখ মাটিতেও সফলতাৰে কৰিব পাৰি। ধান খেতিৰ তুলনাত ইয়াত কীট-পতংগৰ আক্ৰমণ কম হয় আৰু উৎপাদন ব্যয় প্ৰায় ৫০% লৈ হ্ৰাস পায়। বৰ্তমান বজাৰত পুষ্টিগুণেৰে চহকী মিলেটৰ চাহিদা আৰু মূল্য দুয়োখনেই বহুত বেছি।
২/ শস্য বহুমুখীকৰণ আৰু মিশ্ৰিত কৃষি (Crop Diversification & Intercropping):
একেটুকুৰা মাটিতে কেৱল এবিধ শস্য (যেনে ধান) কৰাৰ সলনি শস্য বহুমুখীকৰণ পদ্ধতি আপোন কৰিব লাগে। উদাহৰণস্বৰূপে, ফল-মূলৰ বাগান (আম, মাল্টা টেঙা বা বগৰী) পাতি তাৰ মাজৰ খালী ঠাইখিনিত ঋতুকালীন শাক-পাচলি, হালধ বা আদাৰ মিশ্ৰিত খেতি কৰিলে কৃষকসকল কম সময়ৰ ভিতৰত লাভান্বিত হ’ব পাৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা মাটিৰ উৰ্বৰতা শক্তি বৃদ্ধি পায় আৰু কোনো এবিধ শস্য নষ্ট হ’লেও আনবিধ শস্যৰ পৰা উপাৰ্জন সুৰক্ষিত থাকে।
৩/ ওখ মাটিত উচ্চ মূল্যৰ উদ্যান শস্য (High-Value Horticulture):
যিবোৰ মাটিত পানী জমা নহয়, তেনে বাম মাটিত পৰম্পৰাগত শস্যৰ সলনি ব্যৱসায়িক ভিত্তিত টিছু কালচাৰ কল (যেনে জি-৯ বা মালভোগ), অমিতা আৰু নেমু খেতি কৰিব পাৰি। ১ বিঘা মাটিত কল বা অমিতা খেতি কৰিলে ১ বছৰৰ ভিতৰতে প্ৰায় ৭০,০০০ ৰ পৰা ১ লাখ টকা পৰ্যন্ত শুদ্ধ লাভ কৰিব পাৰি, যিটো পৰম্পৰাগত ধান খেতিত সম্ভৱ নহয়।
৪/ ড্ৰিপ ইৰিগেশ্বন আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তি:
বিকল্প খেতিসমূহ কৰোঁতে ‘টোপাল জলসিঞ্চন’ (Drip Irrigation) বা সৌৰশক্তি চালিত স্মাৰ্ট জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা ব্যৱহাৰ কৰিলে পানীৰ অপচয় ৰোধ হয়। ইয়াৰ উপৰিও ছাদ বা কম ঠাই থকা চহৰীয়া অঞ্চলত মাটি অবিহনেই কেৱল পানীৰ সহায়ত ‘হাইড্ৰ’পনিকছ’ (Hydroponics) পদ্ধতিৰে বিদেশী পাচলি (যেনেকৈ কেল, ব্ৰকলি) উৎপাদন কৰি যুৱ প্ৰজন্মই থলুৱা বজাৰ দখল কৰিব পাৰে।
পৰম্পৰাগত পদ্ধতি সলনি কৰি আধুনিক, বিজ্ঞানসন্মত আৰু কম পানী প্ৰয়োজন হোৱা বিকল্প শস্যৰ দিশে অগ্ৰসৰ হ’লেহে অসমৰ কৃষিখণ্ডই জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে যুঁজি টিকি থাকিব পাৰিব। ই কেৱল উৎপাদন ব্যয়েই নকমায়ে, বৰঞ্চ কৃষকসকলক আৰ্থিকভাৱে স্বাৱলম্বী কৰি তুলিব।