সামূহিক উদ্যোগৰ জৰিয়তে ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষকক সবলীকৰণৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰচেষ্টাত কৃষক উৎপাদক সংগঠন (এফ পি অ’) এক জটিল স্তম্ভ হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। তেওঁলোকৰ সম্ভাৱনাক স্বীকৃতি দি ভাৰত চৰকাৰে কেন্দ্ৰীয় খণ্ডৰ আঁচনি '২০২০ চনত ১০,০০০ কৃষক উৎপাদক সংস্থা গঠন আৰু প্ৰসাৰ, দেশজুৰি কৃষক গোটসমূহক প্ৰতিষ্ঠানিক আৰু শক্তিশালী কৰাৰ বাবে আৰম্ভ কৰে। ২০২৫ চনৰ আৰম্ভণিতে এই আঁচনিখনে এই লক্ষ্যত উপনীত হয়, যিয়ে সমগ্ৰ দেশতে সংগঠিত কৃষি উদ্যোগসমূহ বৃদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰত এক উল্লেখযোগ্য মাইলৰ খুঁটি হিচাপে চিহ্নিত কৰে।
শেহতীয়াকৈ জাৰ্মানীৰ নুৰেমবাৰ্গত ফেব্ৰুৱাৰী মাহত অনুষ্ঠিত জৈৱিক সামগ্ৰীৰ বিশ্বৰ আগশাৰীৰ প্ৰদৰ্শনী BIOFACH 2026 ত FPOS ভাৰতীয় পেভিলিয়নৰ অংশ আছিল যিয়ে ৬৭ জন সহ-প্ৰদৰ্শকক আতিথ্য প্ৰদান কৰিছিল, যিয়ে এই অঞ্চলত তেওঁলোকৰ ক্ৰমাৎ অংশগ্ৰহণৰ প্ৰতিফলন ঘটায়।
বৰ্তমান ভাৰতত পঞ্জীয়ন হোৱা মুঠ এফপিঅ’ৰ সংখ্যা ১৮ হাজাৰ। ইয়াৰ ভিতৰত ১১০০ৰো অধিক এফপিঅ’ই ১ কোটি টকাৰ অধিক বাৰ্ষিক ব্যৱসায়িক লেনদেন লাভ কৰিছে, যিয়ে তেওঁলোকৰ উদীয়মান বাণিজ্যিক কাৰ্য্যক্ষমতা আৰু গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ পৰিৱৰ্তনৰ সম্ভাৱনা প্ৰদৰ্শন কৰিছে। কিন্তু যথেষ্ট সংখ্যক এফপিঅ’ নিষ্ক্ৰিয় হৈয়েই থাকে বা স্থায়ী আয়ৰ ধাৰা নথকাৰ বাবে আৰ্থিক চাপৰ সন্মুখীন হয়। ফলস্বৰূপে তেওঁলোকে কাৰ্য্যকৰী খৰচ পূৰণ কৰিবলৈ সংগ্ৰাম কৰে আৰু বজাৰৰ গতিশীলতাৰ প্ৰতিও সঁহাৰি জনাব নোৱাৰে। ইয়াৰ ফলত স্থবিৰতা বা বন্ধ হৈ পৰে। আয়ৰ উৎসৰ বৈচিত্ৰ্যই এফপিঅ’সমূহক আৰ্থিক স্থিতিশীলতা প্ৰদান আৰু ইয়াৰ দীৰ্ঘম্যাদী বহনক্ষমতা নিশ্চিত কৰাত সহায়ক হ’ব পাৰে।
এই প্ৰেক্ষাপটত কৃষি ভল্টিকক কৃষি কাৰ্য্যকলাপৰ সৈতে সৌৰ ফটোভল্টিক (পিভি)ক সহযোগীভাৱে স্থাপন কৰা এটা প্ৰথাই এফপিঅ’সমূহক পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ এক আশাব্যঞ্জক সুযোগ প্ৰদান কৰে। সৌৰ পিভিৰ সৈতে শস্য খেতিৰ সংমিশ্ৰণেৰে কৃষিভল্টিকে মাটিৰ দ্বৈত ব্যৱহাৰ আৰু সেয়েহে একেলগে খাদ্য আৰু বিশুদ্ধ শক্তিৰ উৎপাদন সক্ষম কৰে।
গুৰুত্বপূৰ্ণভাৱে, এফপিঅ’ৰ নেতৃত্বত কৃষিভল্টিক মডেলে কৃষক সংস্থাসমূহক কেৱল বাহ্যিক নবীকৰণযোগ্য শক্তি সেৱা কোম্পানী (ৰেস্কো) ডেভেলপাৰসকলক মাটি লিজত দিয়াৰ পৰিৱৰ্তে উদ্যোগটোত বিনিয়োগ আৰু মালিকীস্বত্বৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে। মালিকীস্বত্বই কেৱল বিদ্যুৎ উৎপাদনৰ পৰা পোৱা ৰাজহ সম্প্ৰদায়ৰ ভিতৰত থকাটো নিশ্চিত কৰাই নহয়, এফ পি অ’ৰ প্ৰতিষ্ঠানিক ক্ষমতা আৰু সম্পত্তিৰ ভিত্তিও শক্তিশালী কৰে।
এই পদ্ধতিৰ এটা আগশাৰীৰ উদাহৰণ হ’ল ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ এফ পি অ’ সহ্যাদ্ৰী ফাৰ্মছ, যিয়ে নাছিকত ২৫০ কিলোৱাট শক্তিৰ কৃষিভল্টিক প্লাণ্ট স্থাপন কৰিছিল, য’ত আঙুৰ আৰু ছাইট্ৰাছ খেতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল। ‘ডেভেল’পিপিপি ফৰ এগ্ৰিভল্টিকছ’ পদক্ষেপৰ এটা অংশ পাইলটে প্ৰমাণ কৰিলে যে উদ্যান শস্যৰ সৈতে সৌৰ পিভিক একত্ৰিত কৰাটো সম্ভৱপৰ আৰু ই মূল্য শৃংখল বৃদ্ধি কৰিব পাৰে। সহ্যাদ্ৰী ফাৰ্মছৰ অভিজ্ঞতাই কৃষিভল্টিক গ্ৰহণ কৰিব বিচৰা অন্যান্য এফপিঅ’সমূহৰ বাবে এক মূল্যৱান ব্লুপ্ৰিণ্ট আগবঢ়ায়।
এফপিঅ’ নেতৃত্বাধীন এগ্ৰিভল্টিক মডেলৰ সুবিধা বহুগুণে আছে। বিদ্যুৎ বিক্ৰীৰ জৰিয়তে এক স্থিৰ আয়ৰ ধাৰা প্ৰদান কৰাৰ উপৰিও এই মডেলে এফপিঅ’সমূহক উৎপাদিত শক্তিক শস্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু সংৰক্ষণৰ সুবিধা যেনে শীতল মজুত, আৰু শুকুৱাই লোৱা, কুঁহিয়াৰ কটা, মিলিং, আৰু পেকেজিং প্লাণ্ট পৰিচালনাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে। যিহেতু এনে সুবিধাসমূহে সাধাৰণতে প্ৰতি কিলোৱাট-ঘণ্টাত ৮-১০ টকাৰ ভিতৰত বাণিজ্যিক বিদ্যুতৰ শুল্ক আদায় দিয়ে, গতিকে কৃষিভল্টিকৰ জৰিয়তে উৎপাদিত বিদ্যুৎ ব্যৱহাৰ কৰাটো অতি ব্যয়বহুল বিকল্প হ’ব পাৰে।
বিশেষকৈ দুগ্ধ খণ্ডৰ ভিতৰত পশুপালনত নিয়োজিত এফ পি অ’সমূহে কৃষি ভল্টিক স্থাপন কৰি যথেষ্ট লাভৱান হ’ব পাৰে। ইহঁতে সৌৰ পেনেলৰ তলত ঘাঁহ আৰু মাহজাতীয় শস্যৰ দৰে সেউজীয়া খাদ্যৰ খেতি
কৰি পশুধনৰ বাবে বছৰটোৰ ভিতৰতে গুণগত খাদ্যৰ নিৰ্ভৰযোগ্য যোগান নিশ্চিত কৰিব পাৰে। ইয়াৰ উপৰিও উৎপাদিত বিদ্যুতৰ সহায়ত অত্যাৱশ্যকীয় প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আন্তঃগাঁথনি (বাল্ক মিল্ক চিলাৰ, গাখীৰ পেকেজিং ইউনিট, আৰু অন্যান্য মূল্য সংযোজনৰ সুবিধা) পৰিচালনা কৰিব পাৰি, যাৰ ফলত শক্তিৰ ব্যয় যথেষ্ট হ্ৰাস পাব আৰু সমগ্ৰ দুগ্ধ মূল্য শৃংখল শক্তিশালী হ’ব, যিয়ে অৱশেষত কৃষকৰ সামগ্ৰিক উপাৰ্জন বৃদ্ধি কৰিব।
প্ৰকল্পৰ বিত্তীয় সাহায্যৰ বাবে এটা এফপিঅ’ই মুঠ প্ৰকল্পৰ খৰচৰ প্ৰায় ৩০% ইকুইটি হিচাপে উৎস লাভ কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে। যদিহে এফ পি অ’ৰ নেতৃত্বত কৃষিভল্টিকছ মডেল গ্ৰহণ কৰা হয়, তেন্তে প্ৰধানমন্ত্ৰী কিষাণ উৰ্জা সুৰক্ষা এভাম উত্তৰ মহাভিয়ান (পি এম কুছুম), কৃষি আন্তঃগাঁথনি পুঁজি (এ আই এফ), আৰু মিশ্ৰিত বিত্তীয় ব্যৱস্থা, অনুদান, আৰু কৰ্পৰেট সামাজিকৰ সৈতে অংশীদাৰিত্বৰ দৰে বৰ্তমানৰ আঁচনিসমূহৰ সহায় লৈ বাকী থকা মূলধন ৰেহাইমূলক ঋণৰ জৰিয়তে বিত্তীয় সাহায্য প্ৰদান কৰিব পৰা যাব দায়িত্বৰ পদক্ষেপ আৰু বিনিয়োগকাৰীসকলক প্ৰভাৱিত কৰে। এনে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ আৰ্থিক সহায়ে এফপিঅ’সমূহক বিপদসমূহ ফলপ্ৰসূভাৱে পৰিচালনা কৰাৰ লগতে প্ৰয়োজনীয় মূলধন লাভ কৰিবলৈ সক্ষম কৰিব পাৰে।
শেষত, সম্পত্তিৰ ওপৰত সম্প্ৰদায়ৰ নিয়ন্ত্ৰণ একত্ৰিত কৰি, আৰ্হিটোৱে গ্ৰাম্য অৰ্থনৈতিক সবলীকৰণ আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তি গ্ৰহণৰ বহল লক্ষ্যসমূহক আগুৱাই লৈ যায়।
তেতিয়া স্পষ্টভাৱে এই মডেলটো বৃদ্ধি কৰাটো প্ৰতিশ্ৰুতিৰ কথা। ইয়াৰ বাবে শস্য-নিৰ্দিষ্ট এফপিঅ’সমূহৰ বাবে কৌশলগত লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ আৰম্ভ কৰিব লাগে যিবোৰ মূল্য শৃংখলত নিয়োজিত হয় যিবোৰৰ চপোৱাৰ পিছত প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু মূল্য সংযোজনৰ যথেষ্ট সম্ভাৱনা থাকে (উদাহৰণস্বৰূপ হলুদ, আলু, চাহ, আৰু আঙুৰ)। আৰ্হিটোৰ প্ৰসাৰতা বৃদ্ধি কৰিবলৈ অঞ্চলভিত্তিক এফপিঅ’সমূহক (যেনে শুষ্ক, অৰ্ধ-শুষ্ক আৰু বৰষুণৰ দ্বাৰা পৰিচালিত অঞ্চলত থকা য’ত দ্বৈত ভূমি ব্যৱহাৰে কৃষকৰ বাবে সৰ্বোচ্চ উপকাৰ কৰে)কো একেলগে অগ্ৰাধিকাৰ দিব লাগে। মহিলাৰ দ্বাৰা পৰিচালিত এফ পি অ’ (২০২৫ চনৰ হিচাপত ভাৰতত প্ৰায় ৮০০)ৰ লগতে অন্তৰ্ভুক্তিক প্ৰসাৰ আৰু গ্ৰাম্য মহিলা সবলীকৰণৰ প্ৰতিও মনোযোগ দিয়া উচিত।
ওপৰৰ ব্যৱস্থাসমূহৰ উপৰিও সজাগতা অভিযান, সামৰ্থ্য বিকাশ কৰ্মশালা, আৰু এক্সপ’জাৰ ভ্ৰমণৰ জৰিয়তে সকলো এফ পি অ’ সদস্যক কৃষি ভল্টিকৰ কাৰিকৰী, বিত্তীয় আৰু কাৰ্য্যকৰী দিশসমূহৰ বিষয়ে অৱগত, শিক্ষা আৰু দক্ষতা বৃদ্ধিৰ বাবে সামঞ্জস্যপূৰ্ণ প্ৰচেষ্টা চলোৱাৰ প্ৰয়োজন। তদুপৰি, প্ৰকল্পৰ ধাৰণা আৰু ৰূপায়ণৰ পৰ্যায়ত প্ৰতিষ্ঠানিক হেণ্ডহল্ডিংৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে যাতে কাৰিকৰী আৰু নিয়ন্ত্ৰণমূলক প্ৰত্যাহ্বানসমূহ অতিক্ৰম কৰিব পৰা যায়।
স্বচ্ছ শক্তি পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰচেষ্টাত ভাৰতে কৃষিভল্টিকক এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা প্ৰদান কৰিছে। ২০২৫ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত পিএম কুছুম ২.০ৰ ভৱিষ্যতৰ ওপৰত চিন্তা-চৰ্চাৰ বাবে অনুষ্ঠিত হোৱা এক উচ্চ পৰ্যায়ৰ অংশীদাৰ আলোচনাত নতুন আৰু নবীকৰণযোগ্য শক্তি মন্ত্ৰালয়ে (এমএনআৰই) ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি ফটোভল্টিক অভিযানৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়, যিটো চলিত বৰ্ষৰ শেষৰ ফালে আৰম্ভ হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে। ইয়াৰ দ্বাৰা এফপিঅ’সমূহে কৃষিভল্টিকৰ সম্ভাৱনাক লাভৱান কৰি ভাৰতৰ বাবে সম্প্ৰদায়ৰ নেতৃত্বত, সেউজ, আৰু শক্তিশালী গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি গঢ়ি তোলাৰ এক সুযোগ্য সময় উপস্থাপন কৰে।
লেখক: সুহাস সত্যকিৰণ
সুহাস সাথ্যাকৰণ চেণ্টাৰ ফৰ ষ্টাডি অৱ চাইন্স, টেকন’লজি এণ্ড পলিচি (চিএছটিইপি)ৰ নবীকৰণযোগ্য শক্তি গোটৰ এজন বিশ্লেষক।